Piyasayı yanlışsız okumanıza karşın nerede yanılgı yapıyorsunuz?

Ben de dahil olmak üzere birçok kişinin trade atarken yaptığını gözlemlediğim yanılgılara ve niyet kalıplarına yönelik serimizin ikinci yazısıyla devam ediyoruz.

Arka geriye kazansanız da kaybetseniz de prensiplerinize ve kurallarınıza bağlı kalmanız gerekmektedir: Peş peşe çıkarlı süreçlerle birlikte galibiyet serisine kapılan neredeyse herkes kendisini “başarmış” hissederek yüksek seviyede dopamin salgılamaya, özgüven patlaması yaşamaya ve kendisini adeta market yapan üzere hissederek marketi çözdüğünü düşünmeye başlar. Buna paralel olarak unsur ve kurallarını unutmaya başlar. Bireylerin çoğunluğu hâlihazırda çok fazla para kazanarak kasasını büyüttüğü için alabileceği riskin de artabileceğini düşünerek daha fazla süreç açmaya (hatta bazen girmeyeceği yerlerden bile süreç açmaya), risk aralığını genişletmeye ve daha yüksek meblağlarla konum almaya başlar.

Ara vermeyi deneyin

Yine benzeri halde art geriye kayıplar yaşandığında da birtakım bireyler hâlihazırda çok fazla kayıp yaşadıkları için kalan paralarının da gitmesinin değersiz olacağını düşünerek gereksiz riskler almaya ve adeta kumar oynamaya eğilirken, kimileriyse yaşadığı kayıplardan ötürü bozguna uğramış bir halde kaygı ve derde kapılarak süreç almaktan kaçınmaya, olumsuz genellemelere başvurarak bir daha başarılı olamayacağını düşünmeye ve pes etmeye eğilimli olmaktadır. Her iki davranış örüntüsünde de (arka geriye kazanmak yahut kaybetmek) yapılması gereken şey biraz orta vermektir. Bu noktada birtakım şahıslar başlarını dağıtmak emeliyle çeşitli aktivitelere (koşu, yüzme, yürüyüş vs.) başvururken, kimileriyse eski süreçlerini değerlendirmeye yahut finansal okuryazarlık bağlamında kendilerini geliştirmeye çalışırlar. Ayrıyeten üst üste alınan bol yararlı süreçlerden sonra paranızın bir kısmını realize etmeyi unutmamanızı öneririm. Bu sayede aslında hem risk iştahınızı azaltmış olursunuz hem de aldığınız süreçlerdeki paranın “gerçek” olduğuna dair algınızı beslemiş olursunuz. Mevzu hakkında geçmişte kaleme aldığım “Kriptoda risk idaresi nasıl yapılmalı?” başlıklı yazıma göz atabilirsiniz.

Arka geriye kazandığım vakitlerde piyasaları izlemeye biraz orta vererek kendime vakit ayırmayı daha hakikat buluyorum. Kendimize “trader” diyorsak piyasalarda fırsatların hiçbir vakit bitmeyeceğini, bilhassa kripto piyasalarında 7/24 etkin olmamız gerektiğini ve bunun imkansız olduğu için orta verilerek sürdürülmesinin sizi hiçbir kayba sürüklemeyeceğini fark etmemiz gerekmektedir.

İntikam trade’ine gerek var mı?

Örneğin ben arkadaşlarımla plan yaptığımda ya da tatile çıkarken rastgele bir süreç almamayı tercih ediyorum. Art geriye kazandığım ya da kaybettiğim serilerde ise biraz orta veriyor, şayet alarm kurduğum bir süreçten bildirim gelirse süratlice bakıp uygun olması durumunda sürece dahil oluyorum. Ancak art geriye kaybettiğim vakitlerde sürece girdiğim fiyatı da azalttığımı vurgulamalıyım. Art geriye kayıplar beni duygudurum açısından daha çok etkilediği için bu noktada temsili sayılarla (5-10 dolar gibi) süreç alıp trade hünerimi tekrardan çerçevelendirmeye itina gösteriyorum. Öte yandan bu noktada birçok trader’ın yaptığı en büyük yanılgı sürece girdiği fiyatın ölçüsünü artırarak işi “intikam trade”ine döndürerek kaybettiği parayı da telafi etmeye çalışmasıdır. Bunun yerine dikkatli olmak, kaybınızla yüzleşerek durumu olağanlaştırmak ve kabul etmek çok daha sağlıklı bir yol olacaktır.

Batık maliyet yanılgısına kapılmak

Zararı durdur (stop-loss) düzeyi belirlemeden süreç almamalısınız: Birinci süreç almaya başladığım vakitlerde ekseriyetle giriş yaptığım düzeylerin yeterli olduğunu düşünerek stop koyma ihtiyacı duymuyordum. Akside kalana kadar da bu hiç sorun olmamıştı. Ama zıtta kaldığım bir süreçte (izole marjinle açmıştım) ekleme yapa yapa likidasyon seviyelerimi daha aşağı çekmeye başlamıştım. Her seferinde “buradan döner” diyerek eklemelere devam ettim ve bir müddet sonra “batık maliyet yanılgısına” kapıldım. Süreci bir mühlet taşıdıktan sonra retest esnasında ufak bir ziyanla kapatmayı başarabildim fakat o üç günlük süreç benim için çok yorucu ve gerilimliydi.

Stop belirlememişsen kumar oynuyorsun demektir

Bilgisine ve tecrübesine güvendiğim sinanenginnft ile bu durumu konuştuğumda “stop yerini seçemediğin poz, poz değildir” demiş ve “bir pozda stop belirlememişsen ve o denli poz alıyorsan esasen süreç almıyorsun, kumar oynuyorsun” diye eklemişti. Ben stop koymanın ehemmiyetini deneyimleyerek öğrendim, tahminen sizlerin de tıpkı biçimde öğrenmeniz gerekecektir fakat tekrar de unutulmamalı ki stop koymadığınız bir süreçte bulunursanız tüm kural ve prensiplerinizi çiğnemekle kalmaz, tıpkı vakitte risk idarenizi mahvedebilir, duygusal kararlar alarak konumunuzu gereksiz yere taşımak zorunda kalabilir ve psikolojinizi zorlayabilirsiniz. O süreci ufak bir ziyanla kapatmıştım ancak yedi kez ekleme yaparak tek durumda sekiz pozluk paramı riske etmiştim, üstelik fiyat her seferinde likidasyon düzeyime yaklaşıyordu. Tüm paramı kaybetmiş olsaydım bir daha süreç almaya elim sarfiyat miydi emin değilim. 🙂

İşlemlerimde stop kullanmayı alışkanlık haline getirdiğimden beri daha rahat ve konforlu hissetmeye başladım. Artık stop düzeyimi belirleyemediğim yahut belirlediğim stop düzeyimin çok da mantıklı olmadığını düşündüğüm süreci almıyorum. Bir evvelki yazıda da belirttiğim üzere teknik tahlil bize oyun planımızın olması gücünü verir ancak stratejimizin çalışıp çalışmayacağından hiçbir vakit tam manasıyla emin olamayız, hasebiyle stop koymak bu noktada bizim için kanamayı durduracak tampon vazifesi görecektir.

Ya buradan dönerse?

Zarardaki süreci durdurmak kadar kârda süreç taşıyabilmek de büyük bir beceridir: Bana nazaran trader’lıktaki en sıkıntı kabiliyetlerden birisi kârda süreç taşıyabilme maharetidir. Kendi trade geçmişimde, mentörlük verdiğim bireylerde ve toplumsal medyadaki paylaşımlarda en sık rastladığım hususlardan birisinin bu olduğunu söyleyebilirim. Süreç kârlı bir biçimde ilerlerken birçok kişi “Ya buradan dönerse?” endişesiyle sürecini erken sonlandırmaktadır.

Kademeli kâr almanın değeri

Bunun nedenlerini sorgulayacak olursak birinci olarak alınan sürece dair rastgele bir planın yahut stratejinin olmaması ya da var olan plan ve stratejiden emin olamama durumundan bahsedebiliriz. Şahıslar belirsizlik hisleriyle birlikte gerilime ve tasaya kapılır, inançta hissetmek için süreci kapatır. İkinci olarak toplumsal medyadaki öbür bireylerin fiyat hareketlerine dair yorumları ve piyasa yapıcılar tarafından sunulan haberlerle birlikte kişinin var olan algısı bükülerek kendinden ve planından emin olamamasına, itimat erozyonuna yol açabilmektedir. Üçüncü olarak var olan karları kaybetmeye dair bir kaygı duyulmaktadır. Ani bir dönüş yahut marketteki bir değişiklikle birlikte ellerindeki çıkarı büsbütün kaybetmektense “aza tamah etmenin” daha mantıklı olduğuna dair bir davranış sergilerler. Son olarak sürecin kârlı bir halde ilerlemesi bireylerin dopamin salgılamasına ve “başardım” hissine kapılmasına yol açar. Bu ağır hisleri ve tatmini kaybetmek istemeyen kişi, konumu kapatmayı daha gerçek bulur.

Tıpkı erken kapatmak üzere fiyat hedeflenen bölgeye geldiğinde açgözlülüğe kapılarak süreci kapatmamak da misal eğilimlerden beslenmektedir. Bu şekil davranış örüntülerinin önüne geçebilmek ismine en baştan tüm düzeylerin (alış, satış, ziyanı durdur gibi) belirlenip plana sadık kalınması büyük kıymet arz etmektedir. Daha nötr bir duygudurumundayken belirlediğiniz düzeyleri, zafer sarhoşluğuyla birebir formda değerlendirmeyeceğinizi göz önünde bulundurmalısınız. Tekrar de şayet karınızı kaybetmekten korkuyor ya da marketin istediğiniz istikamette hareket etmeye devam edeceğini düşünüyorsanız kademeli olarak kâr almayı tercih edebilirsiniz.