Piyasanın en zor dersi: Hazzın ertelenmesi ve bekleyebilmek
“Çocuklardan öğrenecek çok şeyimiz var” kelamını çok severim. Bugün sizlere çocuklarla yapılan bir deneyden hareketle trade süreçlerinde kârlı durumları neden uzun mühlet tutamadığımızdan, süratli bir halde kâr alıp sonrasında durum TP noktamıza geldiğinde pişman olduğumuzdan ve bu hususta neler yapabileceğimizden bahsetmek istiyorum.
Stanford Üniversitesi’nde gerçekleştirilen Marshmallow Deneyi’nde çocuklar bir odaya alınıp masanın başına oturtulmuştur. Masada bir tabak ve tabağın üzerinde de bir adet marshmallow bulunmaktadır. Vazife çok kolaydır, çocuklardan tabaktaki marshmallowu deneyci gelene kadar yememeleri istenmektedir. Şayet yememeyi başarırlarsa misyonun sonunda bir adet marshmallow daha alacaklardır. Deney her ne kadar kolay görünse de 4 yaşındaki çocuklar için hazzı erteleyebilmek ve önlerindeki tatlıyı yemeden durabilmek hayli zordur. Kimisi gözlerini kapatarak, kimisi lisanını değdirerek, kimisi koklayarak, kimisiyse sırf ellemeye çalışarak yememek için direnmektedir. Kimi çocuklar ise bir müddet sonra dayanamayarak ya ufak ısırıklar almakta ya da hepsini yemektedir. Epey komik olan bu deneyi ve çocukların yansılarını aşağıda izleyebilirsiniz:
Aslında hayatın her alanında da emsal bir zihin yapısına sahibiz. Deneydeki “Marshmallow”un sadece somut bir obje olduğunu, onun yerine dilediğiniz rastgele bir şeyi koyabileceğinizi unutmayalım. Mevzumuz trade ve yatırım olduğu için bizler kârda olan durumları düşünebiliriz.
Anlık çıkarın getirdiği coşkuyu kaybetmek kim ister?
Öncelikle evrimsel açıdan hazzı süratli bir formda elde etmeye ve elimizdeki fırsatları kaçırmamaya odaklıyız. Bir sonraki an ne yaşanacağını kestiremediğimiz için yararcı bir yerden yaklaşıyoruz. Trade aldığınız ve durumu kârlı bir halde taşıdığınızı düşünelim. P&L artmaya başladıkça bedeninizde salgılanan dopamin ve serotonin ölçüsü da artış gösterir ve bu sayede daha memnun, daha zinde hissedersiniz. Anlık çıkarın getirdiği coşku beğenilen bir hissiyat olduğundan bunu kaybetmek istemezsiniz. Bu esnada “Ya durum buradan dönerse ve kârı masada bırakırsam” sorusu aklınızın bir köşesinde belirmeye başlar. Kimisi bu soruya odaklanıp derin bir fikir denizine atlarken (“Hazır kârdayken en azından bir kısmını çekeyim”, “Zaten gayem kasamı büyütmek, az çok demeden durumu kapatayım”, vs.) kimisiyse planına sadık kalmayı ve konumu taşımayı sürdürmektedir.
Marketle inatlaşmak yerine…
Bana nazaran profesyonel ve disiplinli bir trader olmakla olmamak ortasındaki ince çizgi burada ayrılmaktadır. Bir duruma girerken sürekli bir planınız olmalı. Hislerinize ya da markete dair sezgilerinize dayanarak poz almamalı, duruma girerken kâr ve stop noktalarınız öncesinde belirlenmeli. Ayrıyeten stopunuzu koyduğunuz yerin de bir manası olmalı. Örneğin ben bu ortalar mum formasyonlarıyla süreç almaktayım ve fiyatın formasyonu bozduğu nokta stop olduğum yeri temsil etmekte. O noktadan sonra marketle inatlaşmak yerine kendime yeni bir plan çıkarmayı daha gerçek buluyorum ve bu alışkanlığımı müdafaaya çalışıyorum. Hazzı erteleme ve kârı uzun bir müddet taşıyabilmek benim için de epeyce sıkıntı. Ben bu noktada deneyciyle anlaşıp deneyin yarısında marshmallowun yarısını yiyip geri kalanını deney sonuna kadar tutmayı tercih ediyorum. Yani pozu taşırken 2R düzeyine ulaştığında maliyetimi alıp (1R) geri kalanını TP noktama kadar tutmayı daha hakikat buluyorum. Bu benim hazzı erteleyebilmeme, sürecin stop olmasına dair “korkumu” yenmeme ve daha büyük bir karı (hazzı) elde etmeme yardımcı oluyor.
Anlık hazla sonuçlanan aksiyonları tercih etmeye meyilliyiz
Doğamız gereği sonucunu uzun bir mühlet sonra göreceğimiz hareketlere ve planlara kıyasla süratli bir halde, anlık hazla sonuçlanan aksiyonları tercih etmeye daha eğilimliyiz. Bundan ötürü birçok kişi spot yatırımcı yahut swing trader olmak, dört saat yahut günlük vakit dilimleriyle trade atmak yerine scalp traderlığa yönelmekte. Zira spot yatırımlarınızın ya da almış olduğunuz swing süreçlerin yararla sonuçlanması için daha fazla mühlete muhtaçlık bulunmaktadır. Pek çok kişi için süreçte bir gün bile beklemek zorken günlerce beklenmesi durumu daha da zorlaştıracaktır. Öte yandan scalp işlemlerdeyse gün içerisinde reaksiyon beklediğiniz bölgelerden birden fazla süreç alabilme imkânınız bulunmaktadır. Ekseriyetle anlık tepkiler takip edilmekte, stop uzaklıkları daha kısa olmakta ve küçük bir aralıktaki fiyat yapısı kovalanmaktadır.
Özetle yatırım yahut trade davranışı ile sonuçlar ortasındaki zamansal boşluk, bireylerin daha riskli davranışlara yönelmesine (hızlı bir biçimde para kazanabilmek için yüksek riskli süreçler açmak, planlarına uymamak gibi) ya da birikim yahut yatırım yapmamasına (Bir yıl bekleyeceksem ne manası var?) yol açabilmektedir. Marshmallow deneyine dair en büyük çıktılardan birisi olan “Öz Kontrol” bu noktada devreye girmektedir. Bir sonraki yazımızda bu hünerin trade ve yatırım kararlarındaki kritik değerinden bahsedeceğiz.
