Neden Lik Oluyoruz? Portföy İdaresi ve Trader Psikolojisi

51 dakika önce

0 0 5 dakika okuma süresi

Arkadaşınızdan yahut çok sevdiğiniz bir fenomenden “X” coin’inin yakın vakitte çok büyük yükselişler yaşayacağını duydunuz. Evvel “Almalı mıyım, almamalı mıyım?”, devamındaysa “Ne kadarlık alım yapmalıyım?” soruları aklınızda canlanmaya başladı. Alım yapmaya karar verdiniz ve tüm paranızı o anda o pariteye yatırdınız, tahminen de kaldıraçlı süreç açtınız. Sonrasındaysa ilgili parite düşmeye başladı ve paranız çok büyük bedel kaybetti. Hatta kaldıraçlı işlemdeyseniz sıfırlandı.

Bahsettiğim senaryoyu birçok kişi yaşamıştır. Pekala neden beşerler bakiyelerinin tamamını tek bir pariteye yatırmaya bu kadar istekli? Kesimli alım yapmak neden birçok kişi için hayli sıkıntı? Lik olduktan sonra neler yaşıyoruz? Bu durumlardan nasıl kurtulabiliriz?

Portföy idaresi mi yoksa oyundan çıkmak mı?

İnsanların kasalarının tamamını tek bir pariteye yatırmasının yahut lik olmasının en büyük nedenlerinden kimileri finansal okuryazarlıklarının olmaması, sabırsız davranmaları ve FOMO’ya kapılmalarıdır. Büyük ustaların söylediği üzere birincil hedefimiz sürekli oyunda kalmak olmalı. Bu yüzden portföyümüzü denetimli bir halde yönetmeyi öğrenmemiz gerekiyor. Bunun için de finansal okuryazarlığımızı artırmamız önemli.

Klişe olsa da tesirli olduğunu düşündüğüm yumurta sepeti örneğini ele alalım. Şayet yumurtalarınızı tek bir sepete koyarsanız ve sepet delikse tüm yumurtalarınızı kaybedersiniz; öte yandan birden fazla sepetiniz olursa sepetlerden birinin delik olması durumunda en fazla birkaç yumurta kaybedersiniz. Portföyümüz için de birebir mantıkla hareket etmemiz gerekmektedir.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden ve podcastlerden yararlanabilirsiniz:

Evrimsel eğilimlerimizin kararlarımıza etkisi

İnsan beyni en az gayretle azamî faydayı elde edecek formda programlanmıştır. Bundan ötürü birçoğumuz hiçbir gayret göstermeden (Yalnızca oburlarının söylemleriyle) en kısa müddette güçlü olmayı amaçlıyoruz. Ama finansal piyasaların mantığı bu türlü çalışmıyor. Hiçbir finansal eserin garantisinin olmadığını, bilhassa kripto paraların %90’ından fazlasının altının büsbütün boş olduğunu ve dikkatli bir halde hareket edilmesi gerektiğini sürekli hatırlamalıyız.

Ben birtakım vakitler evvelce çok büyük olan fakat şu an hiçbir bedeli kalmayan şirketlerin grafiklerini izlemeyi seviyorum (Nokia, Blackberry gibi). Sizlere de benzeri bir uygulamayı önermek isterim zira ne kadar büyük olursa olsun şirketler doğar, büyür ve ölürler. Bilhassa yenilikleri ve şimdiki trendleri takip etmiyorlarsa, çağa ayak uyduramıyorlarsa ve rakipleriyle yarışamıyorlarsa bir müddet sonra kıymet kaybederek sıfırlanmaya mahkumdurlar. Sadece bu sebepten dahi paranızın hepsini tek bir esere yatırmamanız gerekmektedir.

Bu noktada Peter Lynch’e kulak verebiliriz. Lynch, oluşturduğu portföylerde çeşitlendirmeye dikkat ettiğini ve elindeki eserlerden bir adedinin bile 5-10x yapmasının tüm kasasının muvaffakiyetini muazzam derecede etkilediğini, öteki eserlerdeki düşüşlerin yarasını rahatlıkla sarabildiğini vurgulamaktadır. Birebir mantık sizin için de geçerli, paranızı tek bir esere yatırmak yerine farklı eserlere dağıtmalısınız.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

“Kazanabileceğim parayı niçin markete bırakayım?”

Kişilerin parasının tamamını tek bir esere yatırmasının yahut lik olmasının en büyük sebeplerinden birinin de FOMO olduğunu düşünüyorum. Şahıslar sırf para kaybetmekten korkmazlar, kazanabilecekleri parayı kaçırmaktan da korkarlar.

1.000 dolarlık bir bakiyem varsa ve olağan kurallarda 5 esere dağıtmayı düşünüyorsam (Parite başına 200$); 10x yapabileceğini duyduğum bir pariteye tüm paramı yatırmamam 8.000 dolarlık potansiyel yararı kaçırmam manasına gelir. Bu yüzden de bu türlü anlarda birçok kişinin aklından “Ya bir daha birebir fırsat gelmezse? Bu türlü bir fırsat yakalamışken süratlice dahil olayım” kanısı geçer ve şahıslar bir anda parasının tamamını tek bir pariteye yatırır.

Öncelikle bu bahisteki bakış açımızı ve niyet biçimimizi değiştirmemiz gerekiyor. Bir olaya karşı verdiğimiz reaksiyonlar, olayın kendisinden değil, ona bakış açımızdan ve onu nasıl yorumladığımızdan kaynaklanmaktadır. Şayet kaçırılan fırsatları cüzdanıma, başarıma yahut geleceğime dair büyük bir tehdit olarak görüyorsam daha dürtüsel ve panik odaklı yansılar vereceğim.

Öte yandan şayet kaçırılan fırsatları “başka fırsatlar da gelecektir, kendimi nasıl daha erken yakalayabileceğim konusunda eğitmeliyim” formunda yorumluyorsam bu noktada da gelişim odaklı yansılar vereceğim. Niyet biçimini değiştirmeyi beyni yine programlamak üzere düşünebilirsiniz, bir nevi “X olursa Y yansısını vereceğim” formülünü “X olursa A yansısını vereceğim” formunda tekrar yapılandırıyoruz.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

Farkındalıklara karşın para kaybedilmeye devam ediliyor.

Bu mevzunun hayli değerli olduğunu düşünüyorum zira milyonlarca kişi kasasının tamamını spottan yahut kaldıraçlı süreçlerden lik olarak kaybetmekte. Herkes ne yapması gerektiğinin farkında olduğu halde yeniden de gerçek olan davranışları sergilememekte. “Bir musibet bin nasihatten iyidir” derler, tahminen de marketin bir kez de olsa tokadını yemek gerekmektedir. Duygusal tecrübeler, değişimin en büyük katalizörüdür. Ancak ben tekrar de insanların farkındalığının artırılması durumunda lik olmadan yatırım yahut trader mesleğini sürdürebileceğine inanıyorum.

Örneğin ben bu vakte kadar hiç lik olmadım, insanlara bunu söylediğimde ekseriyetle ya çok şaşırıyorlar ya da inanmıyorlar. Bu bakış açısı da bana değişik geliyor zira kasamın tamamını kaybetmek oyundan büsbütün çıkacağım manasına geliyor. Lik olan bireylere baktığımızda çaresizlik, pişmanlık, dehşet, tasa, öfke, intikam üzere birçok his ön plana çıkıyor.

Kişiler sırf paralarını ve vakitlerini kaybetmiyor; özgüvenlerini, ruhsal sıhhatlerini, başkalarıyla olan ilgilerini de kaybediyor. Bu durumları yaşamak istemediğim için de -başkalarının yaptıkları yanılgılardan dersler çıkararak- şimdi mesleğimin başındayken kendime belirlediğim kurallara ve prensiplere uymaya ihtimam gösteriyorum.

Hızlı mı hareket ediyoruz?

Gelişim sergiledikçe daha öz inançlı, daha denetim sahibi ve daha kâfi hissetmeye başlarız. Olağan kurallarda kendimizi kanıtlamaya ve âlâ süreçler almaya başladıkça basamaklı olarak riskimizi ve bakiyemizi artırırız. Ama birçok trader süratlice varlıklı olmak için çok büyük riskler alarak gelişimlerini sabote etmektedir.

Performansa dayalı öteki alanları düşünün. Başarılı şahısların hepsi pratiğe, asıl performanslarından daha çok vakit ayırıyorlar. Olimpiyat atletlerini düşünecek olursanız bir yarışta performans sergilemek için yıllarca sıkı sıkıya çalışıyorlar. Traderlar için de durum tıpkı olmalı. Birçok kişi öğrenme süreçlerine çok fazla vakit ayırırken süreç almanın kendisine çok fazla vakit ayıramadan ya bakiyesini bitiriyor ya da pes ediyor. Birçoğu şimdi kâfi vakti ayırmadan ve strateji oluşturmaktan risk idaresine kadar birçok şeyi zihninde netleştirmeden süreç alıyor ve kısa müddette dağılıyor. Pekala lik olduysanız ne yapabilirsiniz?

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

Lik olduysanız ne yapmalısınız?

Öncelikle traderlıkta yahut gerçek hayatta rastgele bir makus alışkanlığı bırakabilmenin birinci basamağı onu tanımaktan ve kabullenmekten geçmektedir. Münasebetiyle öz farkındalığın artırılması ve ilgili alışkanlığın yarattığı problemlerin tanımlanması gerekmektedir.

Sonrasında alışkanlığa yol açan tetikleyicilerin fark edilmesi ve tanımlanması gerekir. Lik olmanıza yol açan kimi tetikleyiciler süratli bir halde varlıklı olma isteği, paraya gereksiniminizin olması, borçlarınızı kapatmak istemeniz, haberlerin sizi FOMO’yla alım yapmaya itmesi olabilir. Bu tetikleyiciler ortaya çıktığında dikkatinizi ve gücünüzü farklı şeylere yönlendirmeyi öğrenmek zorundasınız.

Sonuç odaklı değil süreç odaklı olmak

İkinci olarak yeni bir sermaye yaratana kadar finansal okuryazarlığınızı geliştirerek bundan sonra hangi hususlarda dikkatli olmanız ve hangi stratejileri izlemeniz gerektiğini belirleyebilirsiniz. Brett Steenbarger firmalardaki yahut kişisel manadaki hiçbir danışanının 1 yıldan az bir müddette, istikrarlı bir formda yüksek kar seviyesine ulaşamadığını vurguluyor. Hasebiyle sonuçlardansa gelişiminizi öncelemeli, hayatınızın bir noktasında yüksek yararlara ulaşabileceğinizi hatırlamalısınız. Sürecinizi iyileştirmediğiniz sürece tek seferliğine yüksek fiyatta para kazansanız bile o parayı yeniden kaybedeceğinizi unutmamalısınız. Burada amaçladığımız şey tek seferlik para kazanmak değil, istikrarlı bir formda yüksek yararlara ulaşmak olmalı.

Daha ayrıntılı teklifler için aşağıdaki görüntüyü izleyebilirsiniz:

Üçüncü olarak marketi suçlamayı bırakmalısınız. Lik olduysanız bunun tek sorumlusu sizsiniz. Sorumlulukları dışsallaştırmak sorunun kendisini çözmüyor. Şayet öbürleri lik olmuyorken siz lik oluyorsanız bu noktada izlediğiniz stratejilerde yahut risk idaresinde sorun vardır. Bunları tekrardan kurgulamalı, daha dikkatli bir yatırımcı/trader olma konusunda ihtimam göstermelisiniz. Aksi takdirde marketin tokadını tekrardan yemeniz ve kasanızı sıfırlamanız çok mümkün.

Son olarak aldığınız her sürecin aslında evvelkilerden ve sonrakilerden bağımsız bir süreç olduğunu unutmamalısınız. David Paul “Aldığım bu süreç, şu an’la bundan sonraki alacağım 10.000 süreç ortasındaki birinci işlem” der. Yani rasyonel açıdan bakıldığında bir evvelki süreciniz, sonraki süreçlerinizi etkilememektedir. Süreçlerin ruhsal ve duygusal yükü sonraki süreçlere taşındığı için problemler yaşanmaktadır. Lik olmuş olabilirsiniz ancak bunun market nezdinde hiçbir karşılığı olmadığını; marketin sizi ya da bir diğerini tekil olarak umursamadığını, milyonlarca kişinin kişisel kararlarının kolektif yansıması olduğunu unutmayın.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüyü izleyebilirsiniz:

İleri Okumalar, Yararlanılan Kaynaklar ve Öneriler