En yeterli trade eğitimi hangisi? Gerçek eğitimi seçmenin yolları neler?
Sosyal medyayı incelediğinizde, Price Action’dan Elliot Wave’e kadar birçok farklı ekole ilişkin sayısız eğitimle karşılaşabilirsiniz. Bazıları hazırladıkları eğitim içeriklerini fiyatsız olarak paylaşırken, bazıları tek seferlik bir fiyat karşılığında sunmakta; kimileri ise aylık abonelik sistemi üzerinden, içine mentörlük programını da dahil ederek satmaktadır. Pekala, bu kadar fazla seçeneğin ortasından gerçek olanı nasıl belirleyebilirsiniz? Fiyatlı olanlara mı katılmalısınız, yoksa fiyatsız olanlar da tıpkı etkiyi yaratabilir mi? Ve en değerlisi, en güzel trading yahut yatırımcılık eğitimi nitekim hangisidir? Bugünkü yazımda, bu sorulara ışık tutmak ismine 70-20-10 öğrenme kuralından ve eğitim süreçlerine dair birtakım fikirlerimden bahsedeceğim.
70-20-10 öğrenme kuralı, bireylerin en tesirli biçimde nasıl öğrendiklerini açıklayan ve bilhassa profesyonel öğrenme süreçlerinde sıkça kullanılan bir modeldir. Bu modele nazaran öğrenme, sırf formel (teorik) eğitimlerden ibaret değildir; bilakis, büyük ölçüde toplumsal etkileşimler ve deneyimsel öğrenme yoluyla gerçekleşir ve kalıcı hale gelir.
%70 – Deneyimsel Öğrenme: Modelin en değerli boyutu olarak kabul edilir zira bireyler bu etapta teorik bilgiyi ve başkalarından öğrendikleri şeyleri uygulamaya döker. Şahıslar, sorumluluk alarak sayısız karar verir; neyin işe yarayıp yaramadığını, hangi stratejilerin daha tesirli olduğunu ve öğrendiklerinin uygulamadaki karşılıklarını keşfederler. Bu süreçte yanılgılar yapar, bu yanılgılarını kıymetlendirerek dersler çıkartırlar. Deneyimledikçe sırf bilgiyi uygulamakla kalmaz, kendi stratejilerini geliştirmeye de başlarlar. Bu sayede deneyimsel öğrenme süreciyle bilgi zihinde daha güçlü ve kalıcı bir yer edinmeye başlar zira bireyler, hem bilişsel hem de duygusal olarak sürece dahil olurlar.
%20 – Toplumsal Öğrenme: Bu boyut, başkalarından öğrenmeye dayalı süreçleri kapsar. Mentorlar, danışmanlar yahut tecrübeli bireylerden alınan koçluk ve rehberlik, bireyin gelişimini hızlandırır. Bunun yanı sıra, trade arkadaşlarıyla bilgi ve tecrübe paylaşımı da yeni bakış açıları kazandırır. Bu evrede toplumsal öğrenme ön plandadır; bazen sırf başkalarını gözlemlemek bile öğrenme süreci için kâfi olabilir. Bilhassa olumlu ve yapan geri bildirimler sayesinde edinilen bilgiler pekiştirilir, uygulamaya dönük süreçler güzelleştirilir ve bireyin öğrenme süreci daha sürdürülebilir hale gelir.
%10 – Formel Öğrenme: Bu boyut, teorik bilgiye dayalı ve yapılandırılmış klasik öğrenme prosedürlerini kapsar. Öğrenme sürecinin başlangıç noktasıdır; sizden evvel deneyimlemiş ve makul bir bilgi birikimine sahip bireylerin anlatımı, transferi ve yönlendirmesiyle ilerler. Hepimizin okul yıllarından tanıdığı öğrenme biçimidir.
Özetle, en düzgün trading ve yatırımcılık eğitimi; kendi başınıza çokça deneyimleyerek, öğrendiklerinizi pekiştirerek ilerlediğiniz süreçtir. Bir eğitimden başkasına savrulmak yerine, daha çok tecrübe kazanmaya, yanlışsız atılımlarınızı pekiştirmeye ve kusurlarınızdan ders çıkarmaya odaklanmalısınız. Şayet emeliniz hakikaten trader yahut yatırımcı olmaksa, bir mevzuda eğitim almanız ve eğitimin teorik kısmını hatim etmeniz, bu bilgileri davranışa dönüştüremediğiniz sürece uygulama açısından rastgele bir mana tabir etmeyecektir. Bu vakte kadar yazdığım birçok yazıda da misal bir yaklaşımı benimsedim: Zihninizde tam manasıyla yer edinebilmesi için evvel mevzunun temel mantığını anlattım, akabinde kendi tecrübelerimle ilişkilendirip toplumsal ve deneyimsel öğrenme örnekleriyle zenginleştirdim. Zira teorik bilgi, davranışa dönüşmediği sürece kalıcı bir yarar sağlamaz.
Eğitimlere ve eğitmenlere dair de birkaç şey söylemek isterim. Bana nazaran eğitim vermek ya da danışmanlık ve performans koçluğu yapmak değişik bir alandır. Teoride çok güçlü olup geriye dönük testlerde başarılı sonuçlar elde eden ancak canlı süreçlerde zorlanan birçok kişi vardır. Bu durum onların makûs eğitmen olacağı manasına gelmez. Tıpkı biçimde, eğitim aldığı bireyden daha ileriye giden, yeni stratejiler keşfeden ve daha yeterli performans sergileyen pek çok kişi de vardır. Öğrenme, dinamik ve ferdî bir süreçtir. Biz psikologlar için de misal bir durum kelam hususudur. Örneğin berbat bir trader olmam, trade psikolojisi üzerine çalışamayacağım manasına gelmez (öyle olduğumu söylemiyorum, yanlış anlaşılmasın :)). Bu bahiste eğitimler aldıkça, alandaki profesyonellerle temas ettikçe ve traderlarla birebir ya da küme ortamında çalıştıkça – yani süreci şahsen deneyimledikçe – bizler de bu alanda kendimizi daima olarak geliştirme fırsatı buluyor, yetkinliklerimizi derinleştiriyoruz.
Yine de ufak bir ihtar yapmakta yarar var: İnsanların umutlarından ve bilgisizliğinden faydalanan “eğitmenler” de mevcut. Bu nedenle bir eğitim seçerken dikkatli olmalı, daha evvel o eğitimi almış bireylerle konuşmalı ve yorumları takip etmelisiniz. Ayrıyeten aldığınız eğitimin, öğrenme modelleri açısından ne kadar tesirli olduğunu sorgulamak da değerlidir. Ben olsam bir eğitim kurgularken sırf 70-20-10 öğrenme kuralını değil (ki birçok eğitimin de bu kurala yahut türevlerine nazaran oluşturulmadığı da aşikâr), tesirli olduğunu düşündüğüm birkaç öğrenme modelini daha sürece dahil ederdim.
Bana nazaran güzel bir teknik yahut temel tahlil eğitimi, psikoloji ve risk idaresi mevzularını da kapsamalıdır. Andrew Aziz ve Mike Baehr’e nazaran psikoloji, trade ve yatırımcı arenasında adeta günah keçisi haline gelmiştir. Eğitim veren bireyler, iştirakçilerin kayıplarını “psikolojilerini yönetemedikleri” için dışsallaştırmakta ve onları suçlamaktadır (ki bu durum, verilen eğitimin kalitesinin düşük olmasından da kaynaklanıyor olabilir); eğitimi alan bireyler de emsal formda kendi psikolojilerini yönetemedikleri için kaybettiklerini düşünmektedir (kimisi sadece eğitimi suçlayarak dışsallaştırmaktadır). Kimin haklı olduğunu tartışmaya gerek yok zira bu bizi hiçbir yere götürmeyecek. Buradaki asıl muhtaçlığın psikolojiye dair süreçleri yanlışsız biçimde yapılandırmak olduğunu görmekteyiz.
Herkesin ağzında “Psikolojini yönetmeyi öğrenmelisin” yahut “Başarılı bir trade için hislerini denetim etmelisin” üzere telaffuzlar dolaşsa da, bunu hakikaten uygulamaya döken kişi sayısı epey azdır. Ayrıyeten, psikoloji idaresi yahut trade psikolojisi alanında bireyleri eğitmenin ne manaya geldiği de net bir biçimde tanımlanmalıdır. “Plana sadık kal”, “Gereksiz risk alma”, “Açgözlülüğe kapılma” üzere klişe tavsiyeler kulağa mantıklı gelse de, uygulamada birçok vakit fonksiyonsuz kalmaktadır. Neredeyse herkes planına sadık kalması, gereksiz risk almaması yahut açgözlülüğe kapılmaması gerektiğinin farkında olmasına karşın uygulamaya gelince bunu yapamamakta. Hasebiyle bu başarısızlığın art planındaki nedenler tahlil edilmeli ve bireylerin bu telaffuzları uygulayabilmesi için atması gereken adımlar ayrıntılı bir formda yapılandırılmalıdır.
Kurumsalların ve market yapıcıların ferdi traderlara karşı sahip olduğu en büyük avantajlardan biri, bünyelerinde psikologlar ve performans koçlarını bulundurmalarıdır. Psikologlar ve performans koçları, atletlerden kurumsal firmalara kadar birçok alanda faal olarak vazife yapmaktadır. Ruhsal faktörlerin performansa tesirlerini, tesirli çalışma usullerini, performansı engelleyen durumları ve performansı artırmaya yönelik stratejileri incelerler (daha birçok başlık sayılabilir). Başarılı süreçler almanın önündeki maniler üzerinde çalışılmadığı ve iyileştirilmediği sürece, bir müddet sonra kayıpla karşılaşmak neredeyse kaçınılmazdır.
Son olarak, kendinizi değerlendirmeye tertipli olarak vakit ayırmanız çok değerlidir. Bu sayede davranış örüntülerinizi fark edebilir, yaptığınız kusurları güzelleştirebilir, gelişim alanlarınız üzerinde çalışarak ivme kazanabilir ve güçlü olduğunuz istikametleri tanıyıp daha sık uygulayabilirsiniz. Bir psikologdan yahut performans koçundan takviye alsanız bile, en güzel psikoloğun ve mentorun kendiniz olduğunu unutmamalısınız. Bu şahıslar size yol gösterebilir ve dayanak olabilir, lakin kendinize karşı dürüst olmadığınız, kendinizi sorgulamadığınız ve farkındalıklarınızı aksiyona dönüştürmediğiniz sürece dışarıdan alınan her takviye sonlu kalacaktır ve işe yaramayacaktır.
