Dikkat İktisadında Zihinsel Yoksullaşma: Bilişsel Geçiş Cezası

Yapılan araştırmalarda, X’ten Google’a kadar birçok platformda insanların rastgele bir hususa odaklanma müddetlerinin yıl geçtikçe azaldığı görülmektedir. Örneğin Sune tarafından yapılan bir çalışmada, 2013 yılında en çok konuşulan elli başlık ortasına giren hususlar ortalama 17,5 saat boyunca trend olurken; 2016 yılına gelindiğinde bu müddetin 11,9 saate düştüğü tespit edilmiştir. Yani günümüzde bir mevzunun artık çok daha süratli bir halde popülerleştiğini ve gündeme yerleştiğini, fakat tıpkı süratle cazibesini yitirip unutulduğunu söyleyebiliriz. Bu durumun tehlikeli yanı, şimdi bir bilgiyi ya da haberi tam olarak sindiremeden bir diğeriyle müsabakamız ve bir mühlet sonra yeni gelen her berbat haberin “normalleşmeye” başlamasıdır.

Araştırmacılar, kolektif dikkat aralığının kısalmasının temel nedeninin sisteme yüklenen enformasyon ölçüsü olduğunu belirtmektedir. Yani, bir sisteme ne kadar çok bilgi yüklenirse ve bireyler tıpkı bahiste ne kadar fazla ve çelişkili bilgiyle karşılaşırsa, dikkatleri o kadar dağılır ve unutma süreci o kadar hızlanır. Evvelce tek bir bilginin yayılması bile çok uzun vakit alırken, artık dünyanın farklı bir coğrafyasındaki olayları canlı olarak takip edebiliyoruz. Sune, bu durumu yangın hortumundan su içmeye çalışmaya benzetmektedir.

Çok Fazla İçeriğe Maruz Kalmanın Olumsuz Etkileri

Çok fazla bilgiye maruz kalmak ve dikkatin farklı kaynaklardan gelen sinyallerle daima bölünmesi, her manada derinliği feda etmemize yol açıyor. Rastgele bir bahiste —ister bağlantılar, ister traderlık, isterse ferdî gelişim olsun— derinleşmek isteyen birinin tüm vaktini, gücünü ve odağını bu alana vermesi gerekirken; günümüz dünyasında başka uyaranlar tarafından dikkat kolaylıkla dağılıyor ve yüzeysel bir ilgi gösterilebiliyor. Şimdi bir eğitimi tamamlamadan bir sonrakine geçiyor, elimizdeki metodu test etmeden başarısız ilan ediyoruz. Bir diğerinin “Yıllarca Price Action çalıştım lakin Elliott Wave bambaşkaymış” demesi, tarafımızı bir anda değiştirmemize neden olabiliyor.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki podcast’ten yararlanabilirsiniz:

Bu noktada birkaç farklı senaryo ortaya çıkıyor: Ya harcadığımız emeğin boşa gittiğini düşünerek öbür eğitime geçiyoruz, ya “her ikisini birden yapabilirim” diyerek dikkatimizi ve gücümüzü ikiye bölüyoruz, ya da mevcut prosedürün yanlışsız olduğuna inanmakla birlikte aklımızdaki kuşkuyla ilerlemeye çalışıyoruz. Her üç durumda da verimlilik, dikkat ve motivasyon kayıpları kaçınılmaz hale geliyor. Ayrıyeten unutmayalım ki insanların bilgiyi özümseme kapasitesinin de bir sonu bulunmaktadır. Her yerden bir şeyler almaya çalışmak, birden fazla vakit bilgi birikimini değil, zihinsel dağınıklığı artırıp verimliliğinizi düşürür.

Gerçek verimlilik, daha çok şey yapmakta değil; daha az geçişle, daha derin odaklanmakta batındır.

Beyin Tek Bir Şeye Odaklanabilir

MIT’den Earl Miller’a nazaran beynimizin bilişsel kapasitesi son derece sonludur. İnsan beyni tıpkı anda sadece bir yahut iki kanıyı üretebilir ve tek bir şeye odaklanabilir. Multitasking yaptığımızı düşündüğümüzde bile aslında yaptığımız şey bir vazifeden başkasına süratle geçmek — yani bir tıp jonglörlüktür. Lakin bu geçişlerin önemli bedelleri vardır.

1. Bilişsel Geçiş Cezası

İlk olarak bilişsel geçiş cezasına yakalanıyoruz. Örneğin bir grafiği izlerken arkadaşınızın bildiri attığını gördünüz. Bildirisi yanıtlayıp grafikleri izlemeye geri döndüğünüzde beyninizin tekrar eski duruma dönmesi gerekiyor. Grafiği izlediğiniz anda ne düşündüğünüzü ve ne yapmayı planladığınızı hatırlamanız, odağınızı tekrar toparlamanız gerekiyor. Bu da hem vakit hem de performans kaybı yaşanmasına yol açıyor.

Michael Posner tarafından gerçekleştirilen araştırmada, bir şeye odaklandıktan sonra dikkatinizin dağılmasının 23 dakikalık bir bedeli olduğu tespit edilmiştir. Yani bir işle uğraşırken ortaya öbür bir şeyin girmesinin akabinde, birebir odaklanma seviyesine dönebilmeniz için 23 dakikaya gereksiniminiz bulunmaktadır. Bu da aslında “kısa” üzere görünen kesintilerin, günün sonunda büyük bir kayba yol açtığını bir sefer daha göstermektedir. Bu durumun gün içinde sık sık tekrarlandığı düşünülürse uzun vadede zihinsel yorgunluk ve dikkat dağınıklığı kaçınılmaz hale gelir, çalışmış olduğunuz mevzuyu içselleştirememenize yol açar.

2. Batırma Etkisi

İkinci bedel, “batırma etkisi” olarak isimlendirilmektedir. Bir vazifeden başkasına geçiş yapmak, şahısların dikkatini dağıttığı için daha fazla kusur yapmasına yol açmaktadır. Örneğin grafikleri incelerken “X düzeyinin üzerine atarsa ek konfirmasyonlarla sürece girebilirim.” diye düşünürken o sırada yakın arkadaşınız sizi arıyor ve kız arkadaşıyla ilgili bir problemini anlatıyor. 15 dakikalık bir sohbetin akabinde grafiğe geri döndüğünüzde X düzeyinin üzerindeki fiyatı görüp direkt sürece giriyorsunuz. Lakin ek konfirmasyonları denetim etmeyi unutuyor, küçük bir dikkat kaymasının büyük bir yanılgıya dönüşmesine yol açıyorsunuz.

3. Yaratıcılık ve Derin Düşünme Kaybı

Bir misyondan başkasına geçmenin üçüncü bedeli ise yaratıcılığın ve derin düşünme maharetinin giderek zayıflamaya başlamasıdır. Bilhassa yapay zekâyla birlikte çok sayıda bilgiye saniyeler içerisinde ulaşabiliyor olmamız, araştırdığımız hususları derinlemesine özümsememizi ve yeni fikirler üretmemizi zorlaştırıyor. Halbuki araştırma yaparken birçok kaynaktan beslenmek ve birebir bilgileri tekrar tekrar okumak, bireylerin bilgiyi içselleştirmesini ve öğrendikleri ortasında irtibatlar kurabilmesini sağlayarak yeni fikirlerin de doğmasına yardımcı olmaktadır.

Birçok teknik eğitimde öğretilen şeylere ek olarak kendi stratejilerinizi de keşfetmeniz önerilir. Bunu yapabilmenin yolu ise süratli bir formda öğrenmeye çalışıp bir anda tüm tuşlara basmak yerine; öğrendiğiniz şeyleri işleyerek ve grafiklerde deneyimleyerek tekrarlamaktır. Böylelikle grafikleri inceledikçe aşinalığınız artmakla kalmayacak, hangi yapıların hangi şartlarda daha uygun çalıştığını fark etmiş olacaksınız.

4. Hafızanın Daralması

Geçiş yapmanın son bedeli ise hafızanın daralmasıdır. Araştırmalar, tıpkı anda iki işle ilgilenen şahısların, tek işe odaklananlara kıyasla yaptıklarını çok daha az hatırladıklarını göstermektedir. Tecrübelerin hatırlanması için gereken güç ve zihinsel alan, iki farklı misyona paylaştırılmakta; bireyler tek bir hususta derinleşmek yerine iki farklı bahiste yüzeysel bir tecrübe yaşamaktadır. Bu da hem öğrenme hem de hatırlama süreçlerini zayıflatmaktadır. Teknik ya da temel tahlile yönelik eğitimler esnasında önünüzdeki işe tam olarak odaklanmanız, eğitimde gördüğünüz yapıları hatırlayıp önünüzdeki grafiklerde de fark edebilmeniz açısından kritik bir değere sahiptir.

Odaklanma Sürecimizi Düzgünleştirmek İçin Neler Yapabiliriz?

Özetle misyonlar ortasında geçiş yapmak yavaşlamanıza, yanılgı yapmanıza, yaratıcılığınızın azalmasına ve hafızanızın daralmasına neden olur. Pekala bu durumda ne yapmalıyız? Öncelikle elbette günümüz şartlarında kesintisiz bir odak mühleti yaratmak mümkün değil. Bu nedenle gaye, harika bir odaklanma yaratmak değil; dikkat dağıtıcı ögeleri kademeli olarak azaltmak olmalıdır. Birçok kişi, bir anda her şeyi bırakmayı hedefleyerek harika bir süreci yaratmaya çalışsa da bu tabiatımız gereği çok da mümkün değildir. Beyninizin alışmış olduğu bir yaşantı biçimi var ve bunu yine yapılandırmak gerekmektedir. Bunu sağlamanın en düzgün yolu ise tekrarlı hareketlerden geçmektedir.

Dikkat Kasını Güçlendirmek

Beyni bir kas üzere düşünebilirsiniz. Birebir hareketleri ne kadar tekrarlarsanız o kadar güçlenir ve bir sonrakinde daha âlâ bir iş çıkarabilir. Odaklanmakta zorlanıyorsanız, evvel 10 dakikalık bir çalışma aralığıyla başlayıp akabinde kısa molalar verin (her 10 dakikada 1 dakika mola vermek gibi). Vakitle bu müddetin doğal olarak uzadığını fark edeceksiniz. Bu yaklaşımın sistematik bir örneği de Pomodoro Tekniği olarak isimlendirilir. 25 dakika boyunca tek bir işe odaklanıp akabinde 5 dakikalık bir mola verirsiniz. Siz bu ritme alıştıkça, çalışma sürenizi artırırken molalarınızı sabit tutarsınız.

Tüm usullerin ortak noktası, zihninizi “çalışma–dinlenme–yeniden odaklanma” döngüsüne alıştırmaktır. Vakitle beyniniz bu tempoya adapte hayli, odaklanma sürenizin de uzadığını fark edeceksiniz. Teknikleri nizamlı uygulamanız, erteleme davranışını azaltmanıza, dikkatinizi daha kolay toparlayabilmenize ve günün sonunda daha az zihinsel yorgunluk hissetmenize yardımcı olacaktır. Birebir vakitte derin odaklanma becerini güçlenecek, bir misyonu bitirmeden başkasına atlama eğiliminiz azalacaktır. Özetle zihninizi güçlendirmek bir anda olacak bir şey değil, istikrarlı bir gayret sonucunda gerçekleşecek bir şeydir.

Daha ayrıntılı teklifler için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

İleri Okumalar ve Öneriler

• Andrew Aziz & Mark Baehr, Mastering Trading Psychology
• Dr. Brett N. Steenbarger, The Daily Trading Coach
• Johann Hari, Çalınan Dikkat
• Mark Douglas, The Disciplined Trader
• Earl Miller, Multitasking: Why Your Brain Can’t Do It and What You Should Do About It
• Lorenz-Spreen, P., Mønsted, B. M., Hövel, P., & Lehmann, S. (2019). Accelerating dynamics of collective attention. Nature Communications, 10(1), 1759.
• Rogers, R. D., & Monsell, S. (1995). Costs of a predictible switch between simple cognitive tasks. Journal of Experimental Psychology: General, 124(2), 207.
• FastCompany, Worker, Interrupted: The Cost of Task Switching