Trade kararlarınızda vaktin yadsınamaz rolü

İnsanın muvaffakiyete ulaşabilmesi için gereken en değerli şey sağlam bir fikirdir. Birinci basamak fikirle başlar, daha sonra o fikri hayata geçirebilmek için bir şeyler yapmaya başlarsınız ve sabredip hedefiniz uğruna savaşmaya devam ederseniz muvaffakiyetin kapıları yavaş yavaş önünüze açılır. Sağlam fikirden kasıt “Kriptoya gir varlıklı ol” üzere bir şey değil, daha genel bir bakış açısından bahsediyorum.

Örneğin birçok kişi kripto para borsalarında finansal kaynaklarını hiç etmektedir, üstelik bunu bilmediği ve daha evvel hiç duymadığı “teknolojilere” yatırım yaptığını düşünerek yapmaktadır. Aklınızda sağlam bir fikir oluşabilmesi için evvel o bahiste bilginiz olması gerekmekte, münasebetiyle neye yatırım yaptığınızı okumalı ve bu mevzuda üzerine sizin ne yapabileceğinizi düşünmelisiniz. Diğerlerinin fikirlerini benimsemek yerine onları kendi süzgecinizden geçirip kendi fikirlerinize katkısı açısından değerlendirmelisiniz. Aksi takdirde oburlarının fikirleriyle piyasalarda var olmaya çalışan bireyler hâline gelirsiniz ve sonunda kaybetmeye mahkûm olursunuz. Uygun paralar kazansanız dahi diğerlerinin fikirleriyle kazandığınız için bir müddet sonra o parayı kaybetmeniz de daha mümkün hale gelir.

Piyasa paranızı mı almaya çalışıyor?

Birçok insan sonuca süratlice atlamak ve çabucak varlıklı olmak ister. İnsanlara “Bugün 1 milyon dolar mı istersin yoksa bir yıl içerisinde 1 milyon doları kademeli bir biçimde nasıl kazanacağını mı öğrenmek istersin?” üzere bir soru sorulduğunda insanların çoğunluğu birinci seçeneğe yönelmektedir. Finansal okumalarınız güçlü değilse, portföy yahut risk idaresi üzere kavramlara aşina değilseniz ve paranızı nasıl denetim edebileceğinizi bilmiyorsanız yerinizde sayacağınızı ya da paranızın çoğunluğunu kaybedeceğinizi söyleyebiliriz (kendi alanında yatırım yapan bireyleri hariç tutuyorum.) Bana nazaran beşerler finans piyasalarıyla ilgilenmek istiyorlarsa uzun vadeli bir bakış açısına sahip olmalı, yatırım kararlarını ve trade süreçlerini buna nazaran şekillendirmelilerdir. Öte yandan şahısların günü kurtarmaya, enflasyon karşısında ezilmeye ve süratlice güçlü olmaya çalıştığı bir ortamda bunu sürdürmelerinin daha da zorlaştığının farkındayım. Ama tekrar de piyasaların ne ferdî ne de içerisinde bulunduğumuz ülkeye bağlı ekonomik, türel, duygusal, toplumsal meselelerimiz hakkında hiçbir fikri yok. Piyasaların tekil bir varlık olarak bizi umursamadığını, herkesin birbirinin parasını almaya çalıştığı çok oyunculu bir toplumsal denklem olduğunu unutmamamız gerekiyor.

Peki bu uzun vadeli bakış açısını nasıl oluştururuz ve neden bizler için bu kadar kıymetli? Bu bahse girişmeden evvel birinci olarak Zimbardo ve Boyd tarafından ortaya atılan Vakit Yönelimleri Teorisi’nden kısaca bahsetmek istiyorum. Bu sayede uzun vadeli bakış açısına sahip olmanın avantajlarının ve art plandaki ruhsal süreçlerin daha çok farkına varılabileceğine, münasebetiyle da şahısların uzun vadeli bakmaya yönelik istekliliklerinin artacağına inanıyorum.

Zaman yönelimine dair beş farklı yapı

Öncelikle Vakit Yönelimi bireylerin geçmişe, şimdiye ve geleceğe dair fikir ve hislerinin genel baskınlığını söz eder. Bireylerin davranışlarını (finansal kararlardan çevreci davranmaya kadar birçok alanda) etkileme potansiyeli çok yüksektir. Beşerler yüklü olarak bir vakit yönelimine dair eğilim gösterseler dahi tüm vakit yönelimlerini barındırırlar. Bu vakit yönelimlerinin baskınlığı periyottan periyoda değişebilmekle birlikte kişinin şuurlu uğraşlarıyla da tekrardan şekillendirilebilir. Zimbardo ve Boyd tarafından Negatif Geçmiş, Müspet Geçmiş, Hedonik Şimdiki, Mukadderatçı Şimdiki ve Gelecek (sonraki araştırmacılar Negatif ve Olumlu olarak ikiye ayırmışlardır) Vakit Yönelimi olmak üzere beş farklı yapıdan bahsedilmektedir. Sırayla hepsini kısaca açıklayacak olursak:

Negatif Geçmiş Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını geçmişteki olumsuz tecrübelerine ve negatif anılarına dayanarak, geçmişleriyle misal örüntüler arayarak yapılandırmasıdır.

Pozitif Geçmiş Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını geçmişte yaşadıkları sıcak, müspet ve olumlu hisleri içeren anılarına, tecrübelerine dayanarak yapılandırmasıdır.

Hedonik Şimdiki Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını anlık dürtülerine, bugünün şartlarına yahut var olan duruma nazaran yapılandırmasıdır. Kişi, gelecekteki sonuçlarla çok az ilgilenir; daha çok anlık hazza, heyecana ve risklere odaklanır. Dürtüsellik ve yenilik arayışı sınır safhadadır.

Kaderci Şimdiki Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını bugünün şartlarına dayanarak yapılandırmasıdır. Bu şahıslar, hayatın öngörülemez ve denetim edilemez bir yer olduğuna inanarak hayatları üzerinde çok az denetime sahip olduklarını düşünme eğilimindedir. Aksiyonlarının sonuca olan katkısına ya çok az inanırlar ya da hiç inanmazlar.

Negatif Gelecek Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını geleceğe dair negatif yüklü kurgulara dayanarak yapılandırmasıdır. Bu şahıslar çok olumsuz senaryolar oluşturarak aksiyonsuz kalmaya, gelecek derdi yaşamaya yahut kaynaklarını tüketerek yaşamaya eğilimli olabilmektedir.

Pozitif Gelecek Vakit Yönelimi: Kişilerin davranışlarını geleceğe dair kurduğu olumlu ve olumlu yaşantılara/kurgulara dayanarak yapılandırmasıdır. Bu şahıslar davranışlarının gelecekteki sonuçlarına odaklanır ve yarar/maliyet hesabı yaparlar. Şayet yapılan davranışın faydası, maliyetinden azsa o davranışı gerçekleştirmezler.

Zimbardo, Clemens, Sekścińska üzere birçok araştırmacı vakit yönelimlerinin bireylerin birikim davranışlarını, yatırım tercihlerini, risk profillerini ve trade süreçlerini etkilediğini söylemektedir. Örneğin yüksek gelecek vakit ve düşük şimdiki vakit yönelimli bireylerin daha düşük riskli davranışlar sergiledikleri görülmüştür. Bilhassa hazcı şimdiki vakit yönelimi yüksek bireylerin daha riskli davranışlara yöneldikleri bulunmuştur.

Enflasyonist ortamın getirdiği paradoks

Kriz vakitleri üzere belirsizliğin had safhada olduğu devirlerde şahısların vakit yönelimlerinin tesirinin daha güçlü olduğu düşünülmektedir. Ekonomik kriz, savaş ortamı üzere bu devirlerde gelecek vakit yönelimi baskın şahısların daha sakin kalabildikleri, krizin geçmesini bekledikleri ve fırsatları değerlendirmeye daha açık oldukları belirtilmiştir. Burada parantez açarak Türkiye üzere çok enflasyonist ortamlarda vakit yönelimlerinin bir paradoks yarattığını düşünmekteyim. Bireyler alacakları eserin yarın daha kıymetli olacağını düşünerek daha çok harcama yapmaya (ve bugünün tadını çıkarmaya) ellerindeki paranın daha değersiz olacağına inanarak daha çok riskli davranış göstermeye ve olağan kaideler altında almayacakları riskli süreçleri almaya daha yatkın hâle geliyor olabilir.

Son olarak vakit yönelimlerinin ehemmiyetini evrimsel psikoloji aracılığıyla da açıklayabiliriz. Hayatın farklı periyotlarında periyodun şartlarına bağlı olarak farklı stratejiler ön plana çıkmakta ve şahıslar buna ahenk sağlamaya çalışmaktadır. Birinci cetlerimiz için anı yaşamak ve tehlikelerin farkında olmak daha adaptif bir çabayken, tarıma geçişle insanların birçok davranış ve niyet kalıbı değişmiştir. Vakitle mevsimlerin kıymeti anlaşılmaya başlanmış ve gelecek mevsim için birikim yapan, hasat ve ekim vakitlerini öngörebilen cetlerimiz daha uzun müddet hayatta kalmıştır.

Bileşik getirinin gücünü küçümsemeyin

Aynı önermeyi finans dünyasına uyarlayacak olursak hedonik şimdiki vakit yönelimine sahip şahısların kaynaklarını süratli bir biçimde tüketmesi, çok trade atarak yahut yüksek risklerle süreç alarak yüksek hazza, heyecana ve dopamine ulaşmak istemesi piyasadan silinmelerine yol açarken; gelecek vakit yönelimine sahip bireylerin kaynaklarını daha istikrarlı kullanarak, geleceği daha yeterli tezahür ederek ve kendisini geliştirmeye devam ederek piyasalarda uzun yıllar kalmaya ve kazanmaya devam edeceğini söyleyebiliriz. Yani bu şahıslar gelecekte olmak istedikleri hallerini ve yaşamak istedikleri dünyayı düşünerek davranışlarını şekillendirebilir, daha planlı bir halde davranarak riski en aza indirecek biçimde adım atarlar. Bana nazaran birikimlerin oluşmasında en değerli faktör vakittir. Beşerler bileşik getirinin gücünü ya bilmemekte ya da küçümsemektedirler lakin finansal yatırımlara ne kadar erken başlanırsa birikimlerinizin büyümesi de o kadar süratli olacaktır.

Beyindeki paradigma değişimi

Üstelik bu bileşik getiriyi sadece maddi olarak düşünmemek gerekmekte. Kendinize yaptığınız yatırımın bileşik getirisi de vakitle katlanarak artacaktır. Ne istediğinizi biliyorsanız azim, kararlılık ve sabır sizi uzun vadede muvaffakiyete götürecek temel faktörler olacaktır. Mark Douglas’a nazaran kendi belirlediğiniz stratejilere güvenebildiğiniz, market yapısına nazaran esneyebildiğiniz vakit başarılı bir trader olabiliyorsunuz. Marketten gelen bilgilerden korkmak yerine onları kendi lehinize kullanabilmeyi öğrenmek vakitle edinilebilen bir marifet ve bu maharet başarılı trader’ları başarısızlardan ayıran şeylerden sadece bir tanesi. Siz aşinalık kazandıkça vakitle süreçler ve fırsatlar size görünür hâle gelmeye başlayacak. Bu kademede beyinde bir nevi paradigma değişimi olduğuna inanıyorum. Olağan kaidelerde uzun dikkat müddetleri harcayarak yakalayacağınız süreçleri bir anda görmeye başlıyorsunuz. Hangi yapıdan sonra nasıl bir fiyat hareketi gerçekleşeceğini kestirim etme olasılığınız artıyor.

Özetle şayet uzun yıllar yatırımcı yahut trader olarak kalmak, kaynaklarınızı artırmak, kendinize ve etrafınızdakilere yeterli bir hayat sunmak istiyorsanız süratli mükafatlar, anlık hazlar ve kısa vadeli bir bakış açısındansa uzun vadeli bir bakış açısı edinerek gelecekte kazanabileceğiniz daha büyük mükafatları hedeflemeli, disiplinli bir biçimde çalışmaya ve öğrenmeye devam etmelisiniz. Bu sayede elinizdeki varlıkları müdafaayı ve artırmayı öğrenebilir, vaktinizin denetimini elinize alarak sevdiğiniz işleri yapabilir ve hayatı dilediğiniz üzere yaşama özgürlüğünü elde edebilirsiniz.