Kıyaslamalar Kaçınılmazsa Ne Yapmalı? Teklifler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Eski ABD başkanı Theodore Roosevelt, “Karşılaştırmalar, sevincin hırsızıdır.” demişti. Sahiden de insan zihni, kendi pozisyonunu anlamak için neredeyse refleks olarak diğerlerine bakar. Kim olduğumuzu anlamak, başkalarına kıyasla nerede olduğumuzu tartmak ve hareket alanımızı tanımlayabilmek için daima ayna ararız ve bu aynalar birden fazla vakit öbür insanlardır. Toplumsal medyadan iş dünyasına, yatırım kararlarından günlük yaşama kadar her yerde bu görünmez kıyaslamalar sürer sarfiyat. Pekala toplumsal karşılaştırmalardan kaçınmak yahut başkalarının ne dediğini umursamadan yaşamak mümkün müdür?

Sosyal Karşılaştırmalardan Kaçınabilir miyiz?

Araştırmalar, benlik bedelimizi düşüren ve bizi makûs hissettiren toplumsal karşılaştırmalar için evvel kıyaslamalar yaptığımızı, sonra da bunları geçersiz hâle getirmeye çalıştığımızı söylemektedir. Örneğin bir çalışmada, bilişsel açıdan meşgul edilen iştirakçilerin (8 basamaklı sayıyı akılda tutma vazifesi gibi) yaptıkları toplumsal karşılaştırmaları geçersiz hâle getiremediği görülmüştür. Piyasalarla ilgilenen bir kişinin aklının ebediyen meşgul olduğu düşünüldüğünde, bir trader için toplumsal karşılaştırmalardan kaçınmanın çok daha sıkıntı olduğunu söyleyebiliriz.

Kendini Hangi Boyutlarda Karşılaştırabileceğini Seçebilirsin

Sosyal karşılaştırmalardan kaçınamadığımıza nazaran nasıl bir strateji geliştirebileceğimiz üzerine düşünebiliriz. Bu sıkıntıyı tabiatımızın kusuru olarak değil, toplumsal zekâmızın yan eseri olarak kıymetlendirmek ve rekabet yerine öğrenmeyi, tehdit yerine bağ kurmayı tercih etmek bizlerin elinde. Aşağı ve üst istikametli karşılaştırmaları farklı boyutlar üzerinden yapmak en adaptif stratejilerden birisi olabilir. Örneklendirecek olursak üst taraflı karşılaştırmalar yaparken çıkar ölçüsü, cüzdan boyutu yahut ömür tarzı üzere tesir alanınızın düşük olduğu boyutlar üzerinden kıyaslamalar yapıp kendinizi makus hissettirmektense RR ölçüsü üzere farklı boyutlar üzerinden karşılaştırmalar yapabilirsiniz.

Örneğin X bireyinin 1.000 dolar kazandığı yerden siz 100 dolar kazanmış olabilirsiniz; lakin 1.000 dolarlık kar o kişinin 1R’ına denk geliyorken 100 dolar sizin için 4R’a denk geliyor olabilir. Alınan süreç bağlamında o bireyden çok daha güzel bir süreç aldığınızı görebiliriz. Ayrıyeten mevcut durumu uzun vadede incelediğinizde disiplininizi koruduğunuz ve sisteminize sadık kaldığınız bir süreçte bakiyelerinizin eşitlendiği vakit geldiğinde çok daha fazla kazanacağınızı öngörebiliriz.

Rol Model Alınan Bireylerle Yapılan Karşılaştırmalar Nasıl Olmalı?

Bir öteki strateji ise “rol model alma” üzerine olabilir. Üst istikametli karşılaştırmaların bizim için öğretici olabildiğini ve gelişim alanlarımızı gösterebildiğini söylemiştik. Rol model aldığınız bireylerin âlâ istikametlerini kendinize gelişim alanı olarak belirleyebilirsiniz. Örneğin Efloud, Sinanenginnft, DDFinance, Crypto Kemal üzere ünlü trader’ların disiplinini, topluluğu eğitmeye ve geliştirmeye yönelik teşebbüslerini, yatırıma ve yatırımcılığa dair bakış açısını öbür alanlara (emtia, NQ, S&P 500 vb.) da genişletmelerini, risk idaresi ve stop olmaya yönelik yaklaşımlarını kendinize örnek alabilirsiniz.

Yukarı istikametli toplumsal karşılaştırmalar için dikkatli olunması gerektiğini de vurgulamak gerekir. Sandra Andraszewicz ve arkadaşları tarafından ferdi trader’larla yapılan bir çalışmada, üst taraflı toplumsal karşılaştırmalar yapan trader’ların daha çok risk aldığı, daha çok süreç aldığı ve kendi performanslarından daha az şad oldukları bulunmuştur. Araştırmacılar toplumsal medyadaki içeriklere çok fazla maruz kalmanın irrasyonel ve dürtüsel süreç alma davranışlarıyla alakalı olduğunu vurgulamıştır.

Başka araştırmalar da misal sonuçları desteklemiştir. Örneğin Kuchler ve arkadaşları tarafından yapılan deneysel bir çalışmada, trader’ların performanslarına yönelik bir sıralama yapılıp ödül sistemi belirlendiğinde (liderlik tabloları gibi) bireylerin risk iştahlarının sıralamaya bağlı olarak arttığı bulunmuştur. Üstelik var olan bu tesirlerin tecrübeli ve bilgili trader’larda dahi geçerli olduğu görülmüştür. Tecrübeli şahısların, kendilerinden daha yeterli olan oburlarının performansını gördüğü şartlarda, yararlı olsalar dahi performanslarından şad olmadıkları tespit edilmiştir. Bir adım ileriye gidilecek olursa profesyonel trader’lar ortasında bile durumun bu türlü olduğu düşünüldüğünde, bilinçsiz ya da şimdi yeni başlamış trader’ların üst istikametli karşılaştırmalar yaparken daha da dikkatli olmaları gerektiği anlaşılabilir.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

Finansal Okuryazarlığını Artırmanın Önemi

Araştırmacılar, şahısların finansal öz yeterliliğinin (bilgisel temelinin bulunması) yüksek olması durumunda kendilerinden daha âlâ şahıslarla karşılaştırma yapmalarının finansal kararlarını olumlu manada etkilediğini bulmuşlardır. Yani finansal okuryazarlığınızı artırarak bakış açınızı zenginleştirmek, oburlarının ne dediğini daha düzgün anlayarak onları takip edebilmenizi ve daha yanlışsız finansal kararlar alabilmenizi sağlamaktadır.

Örneğin bir aktiflikte sırf Efloud’un attığı grafikleri takip ederek para kazandığını söyleyen bir şahısla tanışmıştım. Price Action yolunu bildiğini ve kendi stratejisiyle harmanlayarak grafikleri sinyal niyetine kullandığını söylemişti. O günden beri ben de bu alışkanlığı edindim. Hâlihazırda benden çok daha güzel olduğunu düşündüğüm birinin grafiklerinden yararlanmak, grafiklere bakış açımı iyileştirmemi sağladı.

Burada da bir ikaz yapmak durumundayım. Sizden daha düzgün trader’ları kendinize rol model yahut ilham kaynağı olarak alabilirsiniz; ancak “Onlar üzere kazanacağım” diyerek kasanızı sıfırlamaktan kaçınmanız, bir oburunun sürecine direkt girmemeniz ve onlardan gelen teklifleri nedenlerini kavradığınız takdirde değerlendirmeniz gerekmektedir.

Bu mevzuda yapılan bir çalışmada copy-trading (başkasının aldığı süreci almak) davranışı ele alınmıştır. İştirakçilerin, karşılaştırma yaptıkları bireye bağlı olarak, risk seviyelerini ve ölçülerini artırdığı, başka kişinin önerdiği paylardan daha riskli olanları seçtiği tespit edilmiştir. Bir oburunun teklifiyle girdiğiniz süreçte tüm sorumluluğun sizde olduğunu, süreç esnasında tek başınıza kaldığınızı, o şahısların süreci taşımaya dair stratejisini ve ne yaptıklarını tam manasıyla bilemeyeceğinizi unutmamalısınız.

Çevrenizdeki 5 Kişinin Ortalamasısınız

Son olarak “Çevrenizdeki 5 kişinin ortalamasısınız” kelamını de finansal bağlama uyarlayabiliriz. Yapılan çalışmalarda araştırmacılar “yakın çevre”yi aile ve yakın arkadaşlar olarak kıymetlendirmiş; ama sizler takip ettiğiniz şahısları ya da birlikte süreç aldığınız, fikir alışverişinde bulunduğunuz bireyleri de bu çembere dahil edebilirsiniz.

Sosyal karşılaştırmalar çerçevesinde incelendiğinde yakın etrafınızdaki 5 kişinin tavır, fikir ve davranışları sizin de yaklaşımınızı etkileyecektir. Şayet etrafınızdaki şahıslar çok risk alma eğilimindeyse bu noktada aldığınız risk ölçüsünün artması çok daha mümkündür, bilhassa birkaç sefer kazandıklarına şahit olduysanız… Öte yandan yakın etrafınızdaki bireyler daha inançlı hareket edip finansal bilgi seviyelerini artırıyor ve istikrarlı bir portföy oluşturmanın daha yanlışsız olduğunu düşünüyorsa sizin de benzeri eğilimleriniz olacağını söylemek yanlış olmaz. Hasebiyle bu bahiste da dikkatli olmanız ve etrafınızı nasıl bir yatırımcı/trader olmak istediğinize nazaran “biçimlendirmeniz” gerekmektedir.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

İleri Okumalar ve Öneriler

• Nuri Alım, Sosyal Psikoloji
• Peter Lynch, Borsada Tek Başına
• Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
• Gilbert, D. T., Giesler, R. B., & Morris, K. A. (1995). When comparisons arise. Journal of Personality and Social Psychology, 69(2), 227.
• Goethals, G. R. & Darley, J. M. (1977). Social comparison theory. In J. M. Suls & R. L. Miller (Eds.), Social comparison processes (pp. 259–278). Washington, DC: Hemisphere.
• Gerber, J. P., Wheeler, L., & Suls, J. (2018). A social comparison theory meta-analysis 60+ years on. Psychological Bulletin, 144(2), 177.
• Klein, W. M. (1997). Objective standards are not enough. Journal of Personality and Social Psychology, 72(4), 763.
• Suls, J., & Wheeler, L. (2012). Social comparison theory. Handbook of Theories of Social Psychology, 1, 460–482.
• Teközel, İ. M. (2007). Gerçekliği İnşa Aktifliği Olarak Toplumsal Karşılaştırma (Doktora Tezi). İzmir: Ege Üniversitesi.
• Andraszewicz, S., Kaszás, D., Zeisberger, S., & Hölscher, C. (2023). The influence of upward social comparison on retail trading behaviour. Scientific Reports, 13(1), 22713.
• Kuchler, T., & Stroebel, J. (2021). Social finance. Annual Review of Financial Economics, 13(1), 37–55.
• Ahamed, A. J., & Limbu, Y. B. (2025). Role of social comparison orientation on financial management behavior. The Bottom Line, 38(3), 349–368.