Verimli Güne Giden Yol Yeterli Alınmış Uykudan Başlar

Türkiye saatiyle Asya piyasaları 03.00–11.00, Avrupa piyasaları 10.00–18.30, ABD piyasaları ise 16.30–23.00 saatleri ortasında açık kalmaktadır. Bu vakit dilimlerinde oluşabilecek fırsatları kaçırmak istemeyen birçok kişinin birinci feda ettiği şey ise ne yazık ki uykudur. Piyasalarda süreç yapan birçok şahıstan “Çok fazla uyuyamıyorum.”, “Geceleri alarm kurup uyanıyor, süreç aldıktan sonra tekrar uyumaya çalışıyorum.”, “Günde iki saatlik uyku bana yetiyor.”, “Piyasaların açılış ve kapanışlarını kaçırmak istemiyorum.”, “Dinlenmek istiyorum lakin vaktim olmuyor.”, “Gün uzunluğu piyasalara bakmazsam fırsatları kaçırabilirim.” üzere sözleri sıkça duymaktayız.

Birçok kişi sistemsiz ve kalitesiz uyku sisteminden şikâyet ederken; bu durumu düzeltmek için ilaç, melatonin ya da alkol üzere etken hususlara başvuruyor. Halbuki bu çeşit unsurlar kısa vadede uykuya dalmayı kolaylaştırıyor üzere görünse de uzun vadede uyku kalitesini önemli biçimde düşürüyor, bedenin doğal uyku ritmini bozuyor ve mahrumluk durumunda uykuya dalmayı daha da zorlaştırıyor.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

Düzenli ve İstikrarlı Bir Uyku “Zaman Kaybı” mı?

Aslında uyku kalitesini ve dikkat mühletini artırmak için yapılması gereken şeyler epey kolaydır: yavaşlamak, tıpkı anda tek bir işe odaklanmak ve daha fazla uyumak. Fakat daima üretmeye ve tüketmeye dayanan ekonomik sistemin getirdiği paradoks da burada maalesef. Bu temel gereklilikler birer “zaman kaybı” olarak sunulmakta; yavaşladığınız, bir şeyler üretmediğiniz, birebir anda birden fazla işle uğraşmadığınız ve uyku için ayırdığınız vaktinizi “verimli şeyler” için değerlendirmediğiniz sürece “daha âlâ hayat şartları”na erişemeyeceğiniz daima olarak pompalanıyor.

Oysa nizamlı uyku, sırf fizikî ve zihinsel sıhhatin değil, birebir vakitte finansal karar verme kalitesinin de temel ögelerinden biridir. Uykusuz bir zihin, fırsatları gerçek değerlendiremez, riskleri sağlıklı biçimde tahlil edemez, duygusal ve dürtüsel kararlar almaya daha yatkın hale gelir. Bu nedenle, uykuya vakit ayırmak bir lüks değil, sürdürülebilir muvaffakiyet için gerekli bir yatırımdır.

“Bitkinlik Uçurumunun Kıyısında Yaşamak”

Charles Czeisler, uyku üzerine yaptığı araştırmalarla tanınan bir bilim insanıdır. Yürüttükleri çalışmalar, uzun müddet uykusuz kalan bireylerin dikkatlerini toplama, bir vazifeye odaklanma ve performans sergileme marifetlerinin bariz halde azaldığını göstermektedir.

Üstelik bu tesirin, uykusuz kalınan mühlet uzadıkça daha da arttığı tespit edilmiştir. Sadece bir gece boyunca uyanık tutulan bireylerin, sorulan sorulara cevap verme müddetlerinin dramatik biçimde uzadığı; örneğin olağanda 0,25 saniyede verilen bir karşılık müddetinin ortalama beş saniyeye kadar çıkabildiği gözlemlenmiştir.

Benzer formda, araştırmacı Roxanne Prichard’ın yürüttüğü bir diğer çalışmada, şahısların ekranda beliren uyarıcılara verdikleri reaksiyon müddetleri incelenmiştir. Sonuçlar, en süratli reaksiyon verenlerin kâfi (optimal) seviyede uyuyanlar olduğunu; uyku müddeti azaldıkça uyarıcıları fark etme ve gerçek reaksiyon verme suratının da düşmeye başladığını göstermektedir.

Bu bulgular finansal piyasalar açısından değerlendirildiğinde, trade süreçlerinin ve hakikat yatırım kararları verebilmenin sağlıklı bir bilişsel performans gerektirdiği açıkça ortadadır. Grafiklerde tekrarlayan yapıları fark edebilmek, bu yapılar üzerinden senaryolar kurabilmek, hakikat vakitte sürece girebilmek ve süreçten çıkabilmek, duygusal reaksiyonları denetim edebilmek, istikrarlı bir portföy oluşturabilmek, mikro ve makro iktisattaki gelişmeleri yorumlayabilmek üzere birçok marifet yüksek seviyede dikkat, hafıza ve bilişsel esneklik ister. Yetersiz uyku, bu maharetlerin tamamını zayıflatır.

“Bir-İki Saat Az Uyusam Bir Şey Olmaz” Miti

“Bir-iki saat az uyusam bir şey olmaz, bedenime çok fazla tesir yapmaz” diye düşünüyorsanız yanılıyorsunuz; zira az ölçüde uyku kaybı bile güç kaybına, bilişsel fonksiyonların azalmasına, dikkat dağınıklığının ve dürtüsel davranışların artmasına yol açmaktadır. Dahası, bu alışkanlık sürdürüldüğünde birkaç hafta içinde performans, bir tam gün uykusuz kalmış bir kişinin seviyesine kadar gerilemektedir. Kolay bir hesapla, günde 2 saat eksik uyursanız 12 günün sonunda 24 saatlik bir uyku kaybı kelam bahsidir. Bireylerin birden fazla gün uykusuz kaldıktan sonra çok fazla uyumasının nedeni de aslında bedenin gereksinim duyduğu uykunun telafi edilmesinden kaynaklanmaktadır.

Sürekli bir biçimde az uyku alınması durumunda beden, sempatik hudut sisteminin tesiri altına girmektedir. Bunun sonucunda şu tesirler gözlemlenmektedir:

• Kısa ve uzun periyodik odaklanma kapasitesi azalmaktadır.
• Gün içinde öğrenilen bilgilerin işlenmesi ve bilgiler ortasında kontaklar kurma kapasitesi düşmektedir.
• Hafızaya yönelik marifetlerde zayıflamalar görülmektedir (Çoğu bilgi kısa periyodik belleğe atılıyor ve bir mühlet sonra siliniyor; hasebiyle unutkanlıklar baş gösterebiliyor. Uzun vadeli belleğe transfer için uyku şarttır).
• Kişi daha dürtüsel kararlar almaya başlamaktadır.

Yine fizikî ve zihinsel yorgunluğun bu bireylerde daha fazla olacağı aşikârdır. Tüm bu belirtiler, bilhassa finansal karar verme süreçlerinde karar verme kalitesini, duygusal dengeyi ve gerilim toleransını olumsuz etkileyip kusur yapma riskini artırmakta, sabırsız ve dürtüsel süreç almaya taban hazırlamaktadır.

Kaliteli Uykunun Olumlu Etkileri

Öte yandan düzgün bir uyku ise tüm bu olumsuz durumları sırf güzelleştirmekle kalmıyor; birebir vakitte bedeni onarıyor, zihni yeniliyor ve gücümüzü tazeliyor. Kaliteli bir uyku, gün içinde daha uzun müddet odaklanabilmemizi, karmaşık bilgileri daha kolay işlememizi ve daha net düşünebilmemizi sağlıyor. Uyku sırasında beyin, gün boyunca öğrendiklerimizi sınıflandırıyor, gereksiz bilgileri eliyor ve kıymetli olanları uzun müddetli belleğe aktarıyor.

Bu nedenle kâfi uyku hem öğrenme hem de strateji geliştirme süreçleri için kritik bir rol oynuyor. Gereğince dinlenmiş bir zihin, hem duygusal dalgalanmalara karşı daha güçlü hale geliyor hem de belirsizlik içeren durumlarda daha mantıklı kararlar verebiliyor. Bilhassa finansal süreçler üzere dikkat, sabır ve stratejik düşünme gerektiren alanlarda, sistemli uyku alışkanlığı kişinin performansını direkt etkileyen en kıymetli faktörlerden biridir.

Daha ayrıntılı bilgi ve teklif almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

Her Fırsatı Değerlendirebilmek Mümkün Değil

Son olarak, üç farklı piyasa seansını daima olarak takip etmeniz ne mümkün ne de sağlıklıdır. Görülebileceği üzere, üç seansın hepsinde süreç yapmak isteyen bir kişi için sırf dört saatlik bir boşluk (Türkiye saatiyle 23.00–03.00 aralığı) kalmaktadır. Bu vakti uykuyla geçireceğinizi varsayarsak (umarım), gününüzün tamamını süreç yaparak geçirmek ve öbür hiçbir şeye odaklanmamak hem hayatı kaçırmanıza hem öteki hiçbir şey deneyimlemeden yıllarınızın geçmesine hem de hayattan aldığınız zevkin azalmasına yol açacaktır.

Piyasalarda fırsatların hiçbir vakit bitmediğini unutmamalıyız; Asya piyasasında süreç yapsanız Avrupa ve ABD fırsatlarını, Avrupa’da süreç yapsanız Asya ve ABD fırsatlarını, ABD’de süreç yapsanız Asya ve Avrupa fırsatlarını kaçırırsınız. Bu durumu kabullenmekten öbür dermanımız yok.

Bu mevzuda yapabileceğiniz tek şey, hangi seanslarda etkin olmanızın hayat üslubunuza daha uygun olduğunu ve hangi seanslarda daha başarılı olduğunuzu şuurlu bir biçimde belirlemektir. Kendinize uygun vakitlerde süreç yapmak hem performansınızı hem de ömür kalitenizi artırır.

Birçoğumuz için para kazanma emelimiz, daha kaliteli bir ömür sürmek, sevdiklerimizle daha çok vakit geçirmek, fizikî ve zihinsel sıhhatimizi korumak ve gayelerimizi gerçekleştirebilmektir. Daima süreç yapmak ise tüm bunlardan vazgeçmek manasına gelir.

Ayrıca, dinlenmek, kendinize ve sevdiklerinize vakit ayırmak, hobilerinizle uğraşmak ve zihninizi farklı pratiklerle meşgul etmek duygusal denetiminizi ve karar alma yeteneğinizi güçlendirir, bilişsel açıdan daha esnek olmanızı dayanaklar; bu da uzun vadede daha sağlıklı ve sürdürülebilir bir sistem geliştirmenize yardımcı olur.

İleri Okumalar ve Öneriler

• Johann Hari — Çalınan Dikkat
• Saundra K. Ciccarelli, J. Noland White — Psikoloji: Bir Keşif Gezintisi
• Matricciani, L., Olds, T., & Petkov, J. (2012). In search of lost sleep: secular trends in the sleep time of school-aged children and adolescents. Sleep Medicine Reviews, 16(3), 203–211.
• YouTube, Barbara Oakley | Learning How to Learn | Talks at Google
• YouTube, Neden Daima Yorgunuz?
• YouTube, Neden Uyuyamıyoruz? Daha Yeterli Uyku İçin 6 Bilimsel Yöntem!
• YouTube, Fatih Altaylı ile Pazar Sohbeti: Uyku kalitesi nasıl arttırılır? / Prof. Dr. Firuz Çelikoğlu