Dün, bugün, yarın… Paranın vakitle dansı
İki hafta evvel kaleme aldığım yazımda bireylerin sahip oldukları vakit yönelimlerinin yatırım ve trade süreçlerinde kıymetli tesirleri olduğundan bahsetmiştik. Bugünkü yazımda bu mevzuyu yatırım ve trade dünyasından örneklerle ayrıntılandırmak istiyorum. Öncelikle insanların tek bir vakit yöneliminin olmadığının, her birimizin her bir vakit dilimine aşikâr oranlarda sahip olduğumuzun lakin yüklü olarak bir adedini daha çok taşıdığımızın altını tekrardan çizmek istiyorum.
Ebeveynlerinizden birinin yatırımla uğraştığını düşünelim. Buna dair anılarınızın çoğunluğu olumluysa, yatırımla uğraşmanın para kazandırdığına dair inancınız pekişir ve misal doğrultuda, misal risk profiliyle süreç almanın ve yatırım yapmanın gerçek olduğuna inanırsınız (Pozitif Geçmiş). Öte yandan ebeveynlerinizin borsada batması üzerine yıllarca yoksulluk içerisinde yaşadıysanız borsanın makus bir yer olduğuna dair inançlarınız pekişir, yatırım yapmaktan kaçınırsınız (Negatif Geçmiş – Türkiye’de çok fazla kişinin bundan ötürü borsada yatırım yapmaktan kaçındığını düşünüyorum). Ek bir parantez açarak birtakım bireyler için geçmişteki negatif anıların kompanse edilmesi gayesiyle yatırıma ve finansal sıhhate ekstra değer verilerek hareket edilebildiğini de eklemek isterim. Buradan yola çıkarak hangi tarafta olmak istediğimizi belirleme ve nasıl bir yatırımcı olmak istediğimizi şekillendirebilme özgürlüğüne sahip olduğumuzu anlayabiliriz.
Yarınlar yokmuşcasına yaşamak mı?
İkinci olarak şu anda yaşamayı çok seviyorsanız yahut yarınlar yokmuşçasına yaşamak size göreyse, anlık hazlar ve cümbüş yarından daha değerliyse bu noktada daha riskli süreçler almanız (kısa yoldan daha yüksek dopamine ulaşacaksınız), paranızı “har vurup harman savurmanız” ve birikim yahut yatırım yapmadan hareket etmeniz çok daha mümkündür (Hedonik Şimdiki). Tekrar misal doğrultuda yatırım yapmanın mukadderatınızı etkilemeyeceğini, her şeyin evvelden yazılıp çizildiğini ve her ne yaparsanız yapın ilahi bir gücün (veya ismine ne derseniz diyebilirsiniz) sizin için çoktan karar verdiğine, davranışlarınızın tesirinin olmadığına inanıyorsanız bu noktada da hayatı akışına nazaran yaşamak daha mantıklı hâle gelecek, yatırım yahut birikim yapmak anlamsız olacaktır (Kaderci Şimdiki).
Geleceğe dair iki farklı keskin görüş
Son olarak çocuklarının doğumundan itibaren her ay bankaya 10.000 TL atan bir çifti düşünelim. Hiçbir yatırım aracıyla kıymetlendirilmeyen ve faize koyulmayan 10.000 TL, çocukları 18 yaşına girdiğinde 2.160.000 TL ile hayata başlamasına yardımcı olacak (kolaylaştırmak ismine tüm değişkenlerin sabit kaldığı bir ekonomiyi düşünelim). Bu çiftimizin parayı kendi muhtaçlıkları yahut çocuklarına ekstra gereksiz harcamalar yaparak da değerlendirebilecekken çocuklarının ileride yeterli bir bakiyeyle hayata başlamalarının avantajını tezahür etmiş, birikimin yahut yatırımların çocukları için avantajlarını öngörebilmiştir (Pozitif Gelecek). Bir diğer kişi ise iklim krizi, global krizler, dünya savaşları üzere birçok olumsuz olaydan kaynaklı birikim yapmanın saçma olduğunu, yarın bile yaşanılacağının garantisi yokken yatırım yaparak geleceği inşa etmenin manalı olmadığını vurgulayabilir (Negatif Gelecek). Bu noktada bu kişinin rastgele bir yatırım yapmayacağını, daha çok bugünü yaşayarak hareket edebileceğini söyleyebiliriz.
Risk iştahının arttığı vakit dilimleri
Trade süreçleri bağlamında da her vakit yönelimini başka ayrı yorumlamak mümkün ancak ben en tesirli olduğunu düşündüğüm ikisiyle ilerleyeceğim. Hedonik Şimdiki vakit yönelimi yüksek olan bireylerin daha riskli davranışlara giriştiği, trade süreçlerinde daha anlık kararlar aldığı ve gelecekteki yüksek ödüllerdense bugünkü küçük mükafatları tercih ettiği görülmüştür. Ayrıyeten bu şahıslar daha riskli ve süratli sonuç alabilecekleri araçları tercih etmektedirler. Örneğin yapılan bir çalışmada bu şahısların illa yatırım yapacaklarsa bonolardansa riskli paylara yöneldikleri, daha riskli portföyler oluşturdukları tespit edilmiştir. Pozitif Gelecek vakit yönelimi yüksek olan bireylerin ise süreci daha istikrarlı ve sağlıklı bir biçimde ele aldığı, bugünkü davranış ve kararlarının gelecekteki tesirini irdeleyebildiği ve bundan ötürü süreci daha güzel yapılandırabileceği düşünülmektedir. Ferdî bir yorum olarak Pozitif Gelecek vakit yönelimi yüksek olan bireylerin aldıkları eğitim çıktılarını daha yeterli değerlendirebildiklerini, süreçlerini yapılandırırken (örneğin nasıl bir trader olmak istediklerini) daha dikkatli davrandıklarını ve risk iştahlarının yatırım yapılan araca nazaran değerlendirilip istikrarlı bir halde sürdürüldüğünü düşünüyorum.
Dengeyi sağlamanın hayati değeri
Tüm bunlardan hareketle sırf gelecek vakit yönelimi üzerine çalışmalıyız üzere bir mana çıkartılmasını istemem. Gelecek vakit yönelimi yatırım ve trade kararları bağlamında daha belirleyici olmakla birlikte hayatı kaçırdığınız, planlarınız ve mesleğiniz için bağlantılarınızı ötelediğiniz, daima geleceğe odaklandığınız sürece rastgele bir mana söz etmeyecektir. Daima bir biçimde yarını bekleyerek yaşamak yerine geçmişten dersler çıkartarak, yarın için bir şeyler yapıp bugünün de keyfini çıkartmak gerekmektedir. Münasebetiyle psikolojiye dair her mevzuda olduğu üzere “Denge” kavramının değerine geliyoruz. Bu dengeyi sağlamanın hayli sıkıntı olduğunun farkındayım ancak olabildiğince iyiyi amaçlamak ve hem geçmişi hem bugünü hem de geleceği düşünerek hareket etmeye çalışmak asıl gayemiz olmalıdır. Yani geçmişten dersler çıkarıp, bugünü yaşamayı unutmadan gelecekte nasıl bir dünyada yaşamak istediğimizi düşünmeli ve hayatımızı buna nazaran şekillendirmeliyiz. Her vakit yönelimi için farklı davranış kalıpları önerilebilir ama o da öteki bir yazımızın konusu olsun.
