Büyük kripto çöküşü üzerine

Toplulukta gözlemlediğim birtakım davranışlar ve konuştuğum bireylerin telaffuzlarından hareketle geçtiğimiz günlerde yaşanan büyük kripto çöküşü ile ilgili ruhsal tarafa dair birkaç şey söylemek istiyorum.

Öncelikle çok ağır ve güç bir durumla karşı karşıyaydık, ben de birçok kişi üzere piyasaya karşı çok kızgınım. Birçok kişi hem maddi hem manevi ziyanla karşılaştı, özgüvenini ve umudunu yitirdi. Beşerler bu kadar çok şey kaybetmişken “İşin risk idaresi ve psikoloji kısmı çok önemli” demek bana biraz üstenci bir bakış üzere geliyor ama yeniden de birkaç şey söylemeliyim. Her ne kadar “Risk idaresi ve psikoloji çok önemli” desek de bunu en âlâ formda yapan bireylerin bile isyan ettiği, kendisini koruyamadığı ve ziyan ettiği bir olay yaşadık. Temel tahlil tarafında kimi açıklamalarla durumu anlamlandırma gayretleri olsa da (bana nazaran tarifelere yönelik haberlerle büsbütün kılıfına uydurulmaya ve mantığa bürünmeye çalışılıyor zira çok daha evvelden reaksiyon verilen haberlerdi ve bu derece bir hareketi başlatabileceğine inanmıyorum) teknik tahlil açısından bu kadar bir düşüşün hiçbir açıklaması bulunmamaktadır.

Çöküşün yarattığı daha yüksek risk eğilimi

Fakat yeniden de hayat devam ediyor. Şayet bu kesimde var olmak istiyorsak disiplinli olmayı, risk ve psikoloji idaresini elden bırakmamayı, hatalarımızın/neleri daha uygun yapabileceğimizin üzerinden geçmeyi sürdürmemiz gerekiyor. Birtakım şahısların “Zaten bu kadar para kaybettim, geri kalanı da kaybetsem bir şey olmaz”, “En yeterli trader’lar bile çok fazla kaybetti, demek ki teknik yahut temel tarafın çok bir manası yok”, “Bu olayda riskini nasıl yöneteceksin ki” üzere telaffuzlarını ve “Normal kurallar altında” alacağından çok daha fazla risk almaya başladığını görüyorum. Piyasayla inatlaşarak ya da intikam almayı isteyerek duygusal kararlarla trade atmak kasanızı sadece geriye götürmekle kalmaz, tıpkı vakitte bu vakte kadar emek verdiğiniz ve binbir zorlukla oluşturduğunuz sisteminizi de bozmanıza, yeni bir alışkanlık örüntüsü oluşturmanıza yol açar. James Clear’ın da söylemiş olduğu üzere “Sizi mahveden hiçbir vakit birinci yanılgı değildir, onu takip eden tekrarlı yanlışlar sarmalıdır. Bir şeyi bir sefer kaçırmak kazadır. İki sefer kaçırmak ise yeni bir alışkanlığın başlangıcıdır.”

Çöküşün sebebiyle oluşan travmatik tesirler

İkinci olarak Türkiye Psikiyatri Derneği’nin tarifiyle travma “Kişiyi çok korkutan, dehşet içinde bırakan, çaresizlik yaratan, birçok defa olağandışı ve beklenmedik olayların yol açtığı etkilerdir” halinde tanımlanmaktadır. Yaşadığınız olayın hakikaten de travmatik boyutta bir olay olduğunu unutmayın. Bu üzere periyotların akabinde şahıslarda uykusuzluk, dikkatte azalma, unutkanlık ve hafıza meseleleri, çok duygusal tepkiler verme, çarpıntı, duygusal yeme yahut iştahsızlık, yorgunluk ve tükenmişlik hali, huzursuz ve problemli hissetme, geleceğe dair çok telaş duyma üzere belirtiler görülebilmektedir. Yeniden şahıslar tarafından olayın sık sık hatırlanması, olayın tekrarlanacağına dair tetikte bekleme hali yahut olayı hatırlatacak şeylerden kaçınma hali sık görülen davranışlar ortasındadır.

İşlem almaya bir mühlet orta verin

Hissettiğiniz, düşündüğünüz ve deneyimlediğiniz şeylerin “Anormal bir duruma verilen olağan tepkiler” olduğunu unutmayın. Bu devirlerde birtakım şahıslar, olaydan kaçınmak maksadıyla alkol, sigara, husus kullanımı üzere makus alışkanlıklara yönelebilmektedir. Bu üzere alışkanlıklar bastırma yahut unutma emeliyle gerçekleştirilse de durumu daha da kötüleştirebilir. Bunlar yerine spor, antrenman yahut arkadaşlarınızla daha sık vakit geçirme üzere daha olumlu alışkanlıklara yönelmeniz süreci daha sağlıklı atlatmanıza yardımcı olacaktır. Günlük alışkanlıklarınızı sürdürseniz dahi (grafikleri izlemek, haberleri okumak gibi) süreç almaya bir müddetliğine orta vermeniz (eğer duygusal süreç alıyorsanız) hem özgüveniniz hem de kasanız açısından düzgün olacaktır.

Risk algınıza sahip çıkın

Üçüncü olarak bu üzere periyotlarda toplumsal medyada çok fazla vakit geçirmekten (en azından trade ve yatırım kararlarınızı etkileyecek içerikleri tüketmekten) uzaklaşmanızı öneririm. Yaşanan olay esnasında fiyat diplerdeyken alım yaptığını tez eden, düşüşün öngörülebilir olduğunu ve şahısların risk idaresini gerçek yapmadığı için para kaybettiğini söyleyen şahısların içerikleriyle karşılaşmak hem risk algınızı olumsuz manada besleyecektir hem de daha duygusal tepkiler vermenize ve kendinizi suçlamanıza yol açacaktır. Bireylerin bu kadar riskli bir davranışla para kazandığını görmek sizin de misal davranışları sergilemenize yol açabilir. Unutmayalım ki bu bireyler o anda alım yapmış olsa bile yaptıkları şey rastgele bir risk idaresini yahut mantıklı bir açıklamayı içermemekteydi. Yapılan şey sırf piyasanın tekrardan yükselebileceğine yönelik bir “kumar” oynamaktı. Rasyonel açıdan değerlendirdiğinizde demirbaşlar da dahil olmak üzere tüm altcoin’ler dakikalar içerisinde yüzde 80’den fazla düştü ve bunun üzerine alım yapmanın hiçbir mantıklı açıklaması bulunmamaktadır.

Bakiyenizi birden fazla borsaya bölün

Son olarak yaşanan olayın akabinde Binance’e yönelik büyük bir boykot kampanyası başlatıldı. Borsanın o anda hiçbir kullanıcıya alım-satım müsaadesi vermemesi, kullanıcıların hesaplarına para atmasını yahut hesaplarından para çekmesini engellemesi, daha da berbatı bu hareketin art planında olduğunun söylenmesi sahiden de mide bulandırıcı ve müthiş. 20 milyar dolarlık bir likidasyonun olduğu (ki bilgilerin çarpıtıldığı ve gerçek sayının 300 milyar civarında olduğu kestirim ediliyor), 2 milyon kişinin kasasının büsbütün sıfırlandığı açıklandı. Bu kadar bir olaya yol açan bir platformu kullanıp kullanmamanız size kalmış lakin yazının başında travmanın tarifini yaparken “kişileri çaresiz bıraktığından” bahsetmiştik. Bu biçim durumlarda daha süratli tepki alabilmek ve kendinize hareket alanı bırakabilmek açısından bakiyenizi birden fazla borsaya bölmenizi ve kenara biraz da olsa nakit ayırmanızı öneririm.

“Kriptoda risk idaresi nasıl yapılmalı?” isimli yazımda da bahsettiğim üzere ben kendi ferdî bakiyemi dört farklı borsaya bölmeyi tercih ettim. Dünyanın en büyük borsası da olsa art planında makus olayların döndüğünü, büyük kabahat işleseler dahi yargı süreçlerini “para vererek” baltalayabildiğini ve bir gün “hacklendik ve dataları kaybettik” diyerek çökebileceğini unutmamak gerekiyor. Ne yazık ki geçmişte buna dair örnekler (Mt. Gox, FTX gibi) bulunmaktadır, münasebetiyle bu bahiste dikkatli olmak gerekmektedir.

Uzmanlardan dayanak alın

Özetle bizler için hayli zorlayıcı ve travmatik bir olayla karşı karşıyaydık. Yaşanan çöküş sırf portföyleri değil, zihinleri de sarstı. Psikologlar olarak bu üzere olaylar karşısında herkesin birebir yansıları vermesini beklememekteyiz. Kimisi bu süreci daha süratli bir halde atlatırken kimisi için süreç daha zorlayıcı ve uzun sürebilmektedir. Bu süreci yalnız başınıza atlatmak zorunda değilsiniz. Kendinizde yahut kesimdeki yakınlarınızda travmatik belirtiler gözlemliyorsanız bu mevzuda dayanak almaktan çekinmeyin. Arkadaşlarınızdan yahut sevdiklerinizden takviye alabilir, bir psikoloğa giderek olaya dair his ve fikirlerinizi paylaşabilir, sürece dair yardım alabilirsiniz.